جارچی آذربایجان؛ سمیه گل محمدی/ شهادت حاج قاسم سلیمانی نقطه پایان یک فرمانده نبود؛ آغاز بازتولید یک گفتمان انسانی و اعتقادی در منطقهای بود که سالها با خشونت عریان تعریف میشد.
چرا مکتب؟
در ادبیات سیاسی و اجتماعی، مکتب زمانی شکل میگیرد که یک فرد از سطح عملکرد شخصی عبور کرده و به الگویی قابل تکرار تبدیل شود. حاج قاسم سلیمانی دقیقاً در همین نقطه ایستاد. او نه یک اسطوره دستنیافتنی، بلکه یک الگوی قابل فهم بود.
به تعبیر یکی از اساتید علوم سیاسی دانشگاه تبریز که با او گفتوگو کردهایم: سلیمانی اسطوره نشد چون بیخطا بود؛ مکتب شد چون انسانی بود که خطا را میفهمید و اصلاح میکرد.
فرماندهی که دیده میشد
یکی از مؤلفههای کلیدی شکلگیری این مکتب نوع فرماندهی حاج قاسم بود برخلاف الگوی رایج فرماندهان پشتمیزنشین او در میدان حضور داشت نه صرفاً برای هدایت نظامی بلکه برای همدردی انسانی، رزمندگانش او را نه با درجه بلکه با صدا نگاه و رفتار میشناختند.
یکی از رزمندگان که سالها در جبهه مقاومت حضور داشته، در گفت و گوی تلویزیونی می گفت: سردار وقتی وارد میشد اول میپرسید غذا خوردید یا نه. بعد از وضعیت خانوادهها میپرسید. بعد تازه میرفت سراغ نقشه عملیات. این تقدم انسان بر ماموریت نقطهای بود که فرماندهی او را از مدیریت صرف نظامی جدا میکرد.
عقلانیت در دل میدان
تصویر رایج از میدان جنگ، تصویر هیجان، خشم و واکنشهای آنی است. اما حاج قاسم سلیمانی نماد عقلانیت میدانی بود. تصمیمهای او نه محصول احساسات لحظهای، بلکه نتیجه شناخت عمیق از بافت اجتماعی، قومی و مذهبی منطقه بود.
یک کارشناس مسائل غرب آسیا معتقد است: سلیمانی قبل از آنکه فرمانده نظامی باشد، جامعهشناس میدان بود. او میدانست کجا باید بجنگد و کجا باید صبر کند.
همین عقلانیت باعث شد مقاومت، صرفاً به یک واکنش نظامی محدود نماند و به یک جریان اجتماعی تبدیل شود.
اخلاق، سرمایه پنهان قدرت
قدرت معمولاً با ترس تعریف میشود اما قدرت حاج قاسم با اعتماد شناخته میشد. دشمنانش از او حساب میبردند و دوستانش به او تکیه میکردند. این تناقض ظاهری، حاصل اخلاق فردی و پایبندی عملی او به ارزشها بود.
او نه در گفتار، بلکه در عمل سادهزیست بود فاصلهای میان آنچه میگفت و آنچه زندگی میکرد وجود نداشت. همین صداقت رفتاری، سرمایه اجتماعی عظیمی برای او ساخت، سرمایهای که پس از شهادتش نیز باقی ماند.
فراملی شدن یک چهره
حاج قاسم سلیمانی محدود به جغرافیای ایران نماند او در عراق، سوریه، لبنان و حتی در نگاه بسیاری از آزادگان منطقه به نماد مقاومت تبدیل شد. نکته مهم اینجاست که این محبوبیت تحمیلی نبود؛ محصول رفتار بود.
به گفته یک پژوهشگر مسائل فرهنگی سردار سلیمانی زبان مشترک داشت؛ نه زبان سیاست، بلکه زبان کرامت انسانی. همین زبان مشترک، او را به چهرهای فراملی تبدیل کرد.
تبریز و پیوند عاطفی با مقاومت
در آذربایجان شرقی و بهویژه تبریز، مفهوم مقاومت همیشه با هویت تاریخی گره خورده است. از مشروطه تا دفاع مقدس، تبریز همواره خود را در متن تحولات ملی دیده است. حاج قاسم سلیمانی برای مردم این دیار، تنها یک فرمانده نبود؛ امتداد همان روحیه تاریخی بود.
یکی از فعالان فرهنگی تبریز میگوید: سلیمانی برای مردم آذربایجان ادامه همان غیرتی بود که ستارخان داشت؛ با زبانی امروزیتر و جغرافیایی وسیعتر.
شهادت؛ نقطه اوج یا آغاز؟
شهادت حاج قاسم سلیمانی اگرچه ضربهای بزرگ بود اما مکتب او را تثبیت کرد. چرا؟ چون خون او روایت زندگیاش را معتبرتر کرد. مردی که سالها در میدان بود، در همان میدان هم رفت.
پس از شهادتش موجی از بازخوانی شخصیت او شکل گرفت نه بهعنوان یک فرد بلکه بهعنوان یک مسیر این همان نقطهای است که جریان متولد میشود.
*
حاج قاسم سلیمانی به مکتب تبدیل شد چون پیش از آنکه بخواهد چیزی را آموزش دهد، آن را زندگی کرد. او فرماندهی بود که انسان ماند، سیاستمداری نبود که اخلاق را قربانی کند، و مبارزی بود که عقلانیت را فراموش نکرد. مکتب سلیمانی نه در کتابها، بلکه در رفتارها ادامه پیدا میکند؛ در هر جایی که مسئولیت با اخلاق، قدرت با مردمداری و مقاومت با عقلانیت همراه شود.
او رفت، اما مسیر ماند. و همین، تعریف دقیق یک مکتب است.
