به گزارش جارچی آذربایجان، سید محمود محامد خسروشاهی، کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری در یادداشتی در باب پیشینه فرهنگی و تاریخی تبریز، نوشت: میرزا احمد تبریزی ملقب به [وحید الاولیا] در رسالهای بنام “تاریخ قدیم آذربایجان” که شامل اردبیل و تبریز میباشد، با اشاره به اوضاع جغرافیایی و تاریخی، مطالب سودمندی را به رشته تحریر درآورده است و کوشش کرده با شیوهای جامع و مختصر خواننده را با گذشته تاریخ آذربایجان، آشنا کند.
ابوسعید، ضبط کرده است: [تبریز] مشهورترین شهرهای آذربایجان و شهر محمور قشنگی است و قلعه محکمی دارد، ارگ که با گچ و آجر ساختهاند. نهری از وسط این شهر میگذرد و باغات زیاد در اطراف این شهر است و میوهجات آن ارزان و بهتر. صاحب تاریخ میگوید: در سنه ۶۱۶ هجری که در تبریز بودم، هشت من بغدادی میوه را به نصف گندم حبه طلا میفروشند. عمارات حکومت تبریز را با آجر قرمز منقش بنا کردهاند و بسیار محکم. طول این شهر هفتاد و سه درجه و عرض آن سی و هفت درجه و نیم است.
در زمان متوکل عباسی پس از آن که آذربایجان را مسخر کرد، در تبریز قرار گرفت و آن وقت تبریز فقط یک قریه بود. پسر [و جناء بن] رواد و سایر پسرهای او در آن عمارت ساختند. کمک مردم با ایشان بدان جا آمده، منزل گرفتند و از آن وقت رو به آبادی گذاشت. چند قسم پارچه ابریشمی در این شهر میبافند، خیلی پرقیمت. و اطلس و سایر منسوجات در این شهر به عمل میآورند که حمل به بلاد شرقی و غربی میفرستند.
در سنه ۶۱۸ هجری لشکر مغول به آذربایجان تاخته، اهل تبریز اموال زیادی به ایشان داده، ایشان هم قتل و غارت بیاندازه کردند، آخرتا کار به صلح گذشت و از شر ایشان ایمن شدند. جماعتی از اهل علم منسوب به این شهرند. حمداله مستوفی گوید: تبریز از اقلیم چهارم است و شهری اسالمی و موسوم به بقهالسالم است. و از بناهای زبیده خاتون زوجه هارون الرشید و آن را در سال صد و هفتاد و پنج هجری ساخت. و بعد از شصت و نه سال در سال دویست و چهل و چهارم در عهد متوکل عباسی، زلزله شدید آن شهر را خراب کرد و خلیفه آن را دوباره آباد نمود. و بعد از صد و نود سال در چهار دهم صفر چهار صد و سی و چهار، باقی به کلی خراب شد.
زلزله شدید تبریز در سال ۴۳۴ هجری که ۱۴ صفر المظفر، زلزله شدیدی واقع شد. در مجمع ]ارباب] المالک قاضی رکنالدین جوینی مسطور است که در آن وقت ابوطاهر منجم شیرازی در آنجا بود و حکم کرد که در آن شب بیرون روند، آن شهر به زلزله خراب خواهد شد. و حکام مردم را از شهر بیرونی خراب شد. بردند که تا زیر خاک هلاک نگردند. و آن حکم منجم، راست آمد و آن شب آن شهر به کل ً و تقریبا چهل هزار نفر در آن واقعه هلاک شدند. و [امیر و هسودان] ابن محمد [ابن] روادی، االزدی که در آن وقت از جانب قائم، خلیفه و حاکم آن دیار بود، در سال چهارصد و سی و پنج به اختیار منجم مذکور به طالع برج عقرب، بنیاد عمارت تبریز کرد، و منجم مذکور مبالغه کرده است که من بعد تبریز را از زلزله خرابی نخواهد بود و خطر سیل او را هست، ولی خرابی از زلزله نیست. و همان مسجد بزرگ در [مدرسه[ با تعلیم منجم مذکور در برج عقرب به شکل عقرب بنا کردهاند، هر وقت زلزله باشد به آن مسجد طلابی خرابی عاید نشود. از عصر آن منجم تا حال زلزله بسیار با شدت تمام شده، ولی خرابی عظیمی رو نداده، حکم او راست آمده است. دور باروی تبریز شش گام بوده است و ده دروازه دارد (هاشمیان، ۱۳۸۸).
تبریز یکی از شهرهای بزرگ ایران و مرکز استان آذربایجان شرقی است. این شهر با مساحتی حدود ۱۲۰۰ کیلومترمربع، پس از تهران و مشهد، سومین شهر بزرگ ایران محسوب میشود. با کشفیات اخیر در محوطه مسجد کبود، قدمت تبریز تا ۴۵۰۰ سال برآورد میشود.
شهر دارای دروازه های متعددی بوده و بیش از ۳۰۰ کاروانسرا در آن جای داشته است. به دلیل استقرار آن، در منطقه جغرافیایی خاص، شهر پی درپی دستخوش حوادث طبیعی مانند زلزله شده است. با این حال بافت تاریخی شهر تبریز از جمله بافتهای یکپارچه و منسجم محسوب میشود که تاکنون حفظ شده است.
آخرین حصار تبریز، بعد از زلزله سهال ۱۱۹۳ ه.ق. توسط نجف قلیخان دنبلی طراحی و احداث شد. نجف قلیخان برای جلوگیری از تاراج شهر توسط اشرار که هر از گاهی به تبریز پس از زلزله حملهور میشدند، تصمیم گرفت حصاری را با سرعت در اطراف تبریز احداث کند.
از ویژگیهای آن حصار، کوچک شدن محدوده تبریز هنگام احداث آن بود و محدوده دیوار شهر کوچک ته از محدوده دیوارهایی شد که پیش از این به دور تبریز کشیده شده بودند.
